در سالهای اخیر، زنجیره فولاد ایران با پدیدهای نگرانکننده روبهرو شده است؛ که منجر به چرخشی پرشتاب از تولید محصولات با ارزش افزوده بالا به سمت صادرات مواد خام و اولیه نظیر سنگآهن، کنسانتره و گندله شده است. این روند نهتنها توازن بازار داخلی فولاد را برهم زده، بلکه پیامدهای اقتصادی، صنعتی و حتی بیننسلی برای کشور به همراه داشته است.
به گفته دکتر مهدی محمدی، رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد آلیاژی، عامل اصلی این وضعیت، محدودیتهای شدید انرژی در واحدهای فولادسازی و فقدان نظارت مؤثر بر صادرات مواد معدنی است. آمارهای ارائهشده از سوی این انجمن نشان میدهد. که در حالی که کل صادرات کنسانتره و گندله در سال ۱۳۹۹ کمتر از ۵۸۰ هزار تن بود، این رقم تنها در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ به بیش از ۱۳ میلیون تن رسیده است.
همچنین در ششماهه ابتدایی سال جاری، ۲.۱ میلیون تن سنگآهن از کشور صادر شده است؛ آن هم در شرایطی که بسیاری از واحدهای فولادی داخلی با کمبود مواد اولیه مواجهاند.
[brs_gc_chart symbol=’USD’]
[brs_gc_chart symbol=’EUR’]
بررسی دادهها نشان میدهد. که در سال ۱۴۰۳ ایران حدود ۳.۵ میلیون تن سنگآهن، ۷.۶ میلیون تن کنسانتره و ۱۰.۸ میلیون تن گندله صادر کرده است. این در حالی است که فقط در نیمه اول ۱۴۰۴، صادرات به ۲.۱ میلیون تن سنگآهن، ۶.۴ میلیون تن کنسانتره و ۶.۶ میلیون تن گندله رسیده است.
در صورت تداوم این روند در نیمه دوم سال، خامفروشی مواد اولیه فولاد حدود دو برابر سال قبل می شود. این ارقام بهروشنی نشان میدهد. که صادرات مواد خام طی چهار سال، بیش از ۳۲ برابر افزایش یافته است.
علیرضا حاجیابراهیمی، نایبرئیس انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان فولاد آلیاژی، معتقد است. که خامفروشی به معنای از دست رفتن فرصتهای عظیم اقتصادی است.
بر اساس برآوردها، در سال ۱۴۰۳ صادرات حدود ۲۲ میلیون تن سنگآهن، کنسانتره و گندله، تنها ۱.۶ میلیارد دلار ارزآوری داشته است؛ در حالی که این مواد پتانسیل تبدیل به حدود ۱۲ میلیون تن محصولات میانی مانند شمش فولاد را دارد، ارزش صادرات به ۵.۴ میلیارد دلار میرسید.
به بیان دیگر، فقط در یک سال، حدود ۳.۸۵ میلیارد دلار درآمد ارزی بالقوه به دلیل خامفروشی از دست رفته است. این زیان در ششماهه اول ۱۴۰۴ نیز تکرار شده است. برآورد میشود که کشور در همین مدت، ۲.۴ میلیارد دلار فرصت اقتصادی را از دست داده است.
یکی از ریشههای اصلی این معضل، بحران انرژی در صنعت فولاد است. ظرفیت اسمی تولید فولاد کشور حدود ۵۰ میلیون تن در سال برآورد میشود، اما تولید واقعی در سال ۱۴۰۳ تنها ۳۰ میلیون تن بوده است.
نرخ بهرهوری صنعت فولاد ایران نیز حدود ۵۹.۸ درصد است؛ این رقم فاصلهای معنادار با میانگین جهانی ۷۵ الی ۸۰ درصد دارد. این شکاف نشان میدهد که با رفع محدودیتهای انرژی و فعالسازی ظرفیتهای خالی، امکان تبدیل مواد خام به محصولات با ارزش افزوده بالاتر در داخل کشور وجود دارد.
برآوردها حاکی از آن است. که ذخایر سنگآهن ایران حدود ۲.۸ میلیارد تن است. و با روند فعلی برداشت و صادرات، این ذخایر تنها برای حدود ۲۰ سال آینده کفایت خواهد کرد. استمرار خامفروشی، نهتنها صنعت فولاد امروز، بلکه امنیت منابع معدنی نسلهای آینده را نیز تهدید میکند.
در گزارشهای رسمی و اظهارات کارشناسان، موضوع عوارض صادرات مواد خام و نیمهخام فولادی بهعنوان یکی از ابزارهای کنترل خامفروشی مطرح شده است.
طبق اعلام فعالان بازار، کنسانتره سنگآهن طی ۲۱ ماه گذشته با عوارض ۵ درصدی صادر شده است. که با رشد صددرصدی صادرات در ۸ ماهه نخست سال همراه بوده است. براین اساس تا ۹ ماه ابتدایی سال ۱۴۰۴ عوارض جدیدی برای محصولات خام و نیمهخام تعیین نگردیده بود.
اگرچه اخیراً وزارت صنعت، معدن و تجارت از وضع عوارض ۱۵ درصدی بر صادرات این محصولات خبر داده است، اما به گفته کارشناسان، این تصمیم هنوز بهطور رسمی ابلاغ و اجرایی نشده است؛ موضوعی که عملاً اثر بازدارنده عوارض را خنثی کرده است.
مجموع شواهد و آمارها نشان میدهد. که خامفروشی در زنجیره فولاد ایران از یک هشدار کارشناسی عبور کرده و به یک بحران ساختاری تبدیل شده است. محدودیت انرژی، ضعف سیاستگذاری صادراتی و تأخیر در اعمال عوارض و عدم نظارت دقیق، همگی دست به دست هم داده، تا صادرات مواد اولیه بهصرفهتر از تولید داخلی محصولات نهایی شود.
عدم اصلاح این روند موجب کمبود مزمن مواد اولیه وافت ارزآوری می شود. که تهدیدی بر جان ذخایر معدنی کشور است؛ مسیری که بازگشت از آن، در سالهای آینده هزینهای بهمراتب سنگینتر به بار می آورد.
در این میان، شرکت فولاد مهراد بهعنوان یکی از مراکز فعال و معتبر فروش مقاطع فولادی در شهر اصفهان، نقش مهمی در تأمین نیاز بازار داخلی ایفا میکند. این مجموعه با تمرکز بر عرضه مستقیم انواع مقاطع فولادی، تلاش دارد. تا دسترسی مصرفکنندگان، پیمانکاران و واحدهای تولیدی به محصولات فولادی را تسهیل نماید. فعالیت فولاد مهراد در حلقه توزیع داخلی، نمونهای از نقشآفرینی بخش خصوصی در تقویت بازار داخل و کاهش وابستگی به خامفروشی است؛ مسیری که به پایداری زنجیره فولاد و افزایش ارزش افزوده در اقتصاد کشور کمک می کند.
[brs_gc_chart symbol=’GOL18′]
[brs_gc_chart symbol=’OUNCE’]
