طرح جدید کالابرگ الکترونیکی

اصلاح بنیادین یارانه‌ها، مهار گرانی و پیامدهای اقتصادی از معیشت تا فولاد

از ابتدای ده 80 شمسی تاکنون، اقتصاد ایران هم‌زمان با فشار تحریم‌ها، شوک‌های ارزی، ناترازی بودجه و افزایش هزینه‌های معیشتی، با چالش‌های عمیق ساختاری روبه‌رو بوده است. یکی از مهم‌ترین گره‌های این ساختار معیوب، نحوه تخصیص یارانه کالاهای اساسی و ارز ترجیحی بوده که علی‌رغم صرف منابع ارزی سنگین، نتوانسته به هدف اصلی حفظ قدرت خرید مردم دست یابد. با افزایش نارضایتی ها و فشار اقتصادی بر بخش بزرگی از مردم ایران، دولت چهاردهم طرح جدید کالابرگ الکترونیکی را مطرح کرده است. که با هدف حمایت معیشتی مردم تدوین شده است.

این طرح نه‌تنها یک ابزار رفاهی، بلکه بخشی از یک بسته اصلاحات اقتصادی است. که آثار آن از سبد مصرف خانوار تا بازار ارز، تولید، صادرات امتداد پیدا می‌کند. در این مقاله، تمامی ابعاد این طرح، از سازوکار اجرایی و دهک‌های مشمول ، اثرات آن بر قیمت ارز و بازار فولاد، به‌صورت جامع بررسی می‌شود.

فلسفه شکل‌گیری طرح کالابرگ الکترونیکی

در مدل‌های قبلی، دولت یارانه را در ابتدای زنجیره تأمین و عمدتاً از طریق ارز ترجیحی به واردکنندگان کالاهای اساسی پرداخت می‌کرد. نتیجه این سیاست، شکل‌گیری فاصله معنادار میان نرخ ارز رسمی و بازار آزاد بود. که منجربه ایجاد رانت، نوسان در تأمین کالا و در نهایت افزایش قیمت برای مصرف‌کننده نهایی بود. تجربه نشان داد که پرداخت سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار ارز ترجیحی نه‌تنها تورم کالاهای خوراکی را مهار نکرد، بلکه به بی‌ثباتی بازار و بی‌اعتمادی عمومی انجامید.

طرح جدید کالابرگ الکترونیکی با این فرض طراحی شد. که یارانه باید مستقیماً به مصرف‌کننده نهایی برسد؛ یعنی همان نقطه‌ای که هدف اصلی سیاست‌گذار است. به‌جای ارزان‌فروشی ارز به حلقه‌های بالادستی، یارانه به شکل اعتبار خرید کالا در اختیار خانوارها قرار می‌گیرد.

فروش اعتباری آهن

ماهیت و سازوکار اجرایی طرح

بر اساس این طرح، به هر فرد ماهانه یک میلیون تومان اعتبار کالابرگ تعلق می‌گیرد. که این اعتبار به حساب سرپرست خانوار واریز می‌شود. اما قابل برداشت نقدی نیست. و تنها برای خرید کالاهای اساسی مشخص‌شده قابل استفاده است. در مرحله آغازین، دولت اعتبار چهار ماهه (چهار میلیون تومان به ازای هر نفر) را به‌صورت یکجا شارژ کرده و پس از آن پرداخت‌ها به شکل منظم ماهانه ادامه می‌یابد.

این سازوکار دو هدف اصلی را دنبال می‌کند:

1. حفظ قدرت خرید خانوارها در برابر افزایش قیمت‌ها
2. ایجاد انعطاف‌پذیری در سیاست حمایتی؛ به این معنا که در صورت افزایش قیمت کالاهای اساسی، مبلغ کالابرگ نیز افزایش می‌یابد.

زمان‌بندی اجرا و شبکه توزیع

اجرای عملیاتی طرح از دی‌ماه آغاز شده و استفاده از اعتبار بر اساس جدول زمان‌بندی اعلام‌شده از طریق پیامک به سرپرستان خانوارها انجام می‌شود. در حال حاضر، بیش از ۲۶۰ هزار فروشگاه خرد، زنجیره‌ای و واحد صنفی در سراسر کشور به سامانه کالابرگ متصل هستند. علاوه بر این، فروشگاه‌های سیار، تعاونی‌ها و شبکه‌های محلی نیز به‌تدریج به این چرخه اضافه می‌شوند.

این گستردگی شبکه توزیع، به‌ویژه در مناطق روستایی و کم‌برخوردار، نقش مهمی در افزایش اثربخشی طرح و جلوگیری از انحصار ایفا می‌کند.

کالاهای مشمول کالابرگ الکترونیکی

در فاز فعلی، سبد کالابرگ شامل ۱۱ قلم کالای اساسی است:

شیر

پنیر

ماست

گوشت قرمز

گوشت مرغ

تخم‌مرغ

برنج

روغن مایع

ماکارونی

قند و شکر

حبوبات

این فهرست بطور کامل بسته نشده و در صورت پیشنهاد وزارتخانه‌های ذی‌ربط و تصویب ستاد تنظیم بازار، امکان افزودن اقلام جدید به آن وجود دارد. قیمت این کالاها بر اساس مصوبات رسمی تعیین شده و فروشندگان موظف به رعایت آن هستند. همچنین یک سامانه نظارت مردمی طراحی شده که امکان گزارش تخلفات قیمتی را فراهم می‌کند.

دهک‌های مشمول و دامنه پوشش جمعیتی

یکی از تفاوت‌های مهم طرح جدید با نسخه‌های قبلی، افزایش قابل توجه جمعیت مشمول است. در حالی که در گذشته حدود ۶۰ میلیون نفر کالابرگ دریافت می‌کردند، اکنون این رقم به حدود ۸۰ میلیون نفر رسیده است؛ یعنی نزدیک به ۹۰ درصد جمعیت کشور.

تمامی دریافت‌کنندگان یارانه نقدی، کارمندان دولت و بازنشستگان مشمول طرح هستند و تنها دهک دهم با درآمدهای بسیار بالا از این چرخه حذف شده‌اند. این رویکرد نشان می‌دهد که دولت، در شرایط تورمی، ترجیح داده است خطای حذف را به حداقل برساند و پوشش حداکثری ایجاد کند.

اصلاح سیاست ارز ترجیحی و تأمین ارز کالاهای اساسی

قلب تپنده این طرح، تغییر سازوکار تخصیص ارز است. ابعاد ارزی این طرح بشرح زیر است.

• ارز کالاهای اساسی و نهاده‌ها از تالار دوم و درگاه اختصاصی بانک مرکزی تأمین می‌شود.
• نرخ ارز از حالت تثبیت دستوری خارج شده و به سمت نرخ توافقی با نوسان کنترل‌شده حرکت می‌کند.
• معادل یارانه حذف‌شده ارزی، به‌همراه رقمی بالاتر، به خانوارها پرداخت می‌شود.

این تغییر، شکاف رانتی میان ارز رسمی و بازار آزاد را کاهش داده و پیش‌بینی‌پذیری بیشتری برای تولیدکنندگان ایجاد می‌کند.

[brs_gc_chart symbol=’USD’]

[brs_gc_chart symbol=’EUR’]

تأثیر طرح بر قیمت ارز در کوتاه‌مدت و میان‌مدت

اجرای این سیاست ممکن است. در کوتاه‌مدت با یک شوک قیمتی محدود در برخی کالاهای اساسی همراه باشد، اما تفاوت آن با تورم مزمن بشرح زیر است.

• افزایش قیمت‌ها یکباره و قابل جبران است.
• اعتبار کالابرگ متناسب ( درصورت اجرای صحیح طرح) با افزایش قیمت‌ها رشد می‌کند.
• نرخ ارز به‌جای تثبیت اسمی، در یک کریدور قابل مدیریت حرکت می‌کند.

در میان‌مدت، این رویکرد به کاهش انتظارات تورمی و افزایش ثبات بازار ارز منجر شود؛ موضوعی که آثار آن فراتر از بازار خوراکی‌هاست.

پیامدهای طرح برای صنعت فولاد و بازار مقاطع

هرچند کالابرگ مستقیماً به کالاهای اساسی مربوط است، اما آثار غیرمستقیم آن بر صنایع بزرگ، از جمله فولاد، قابل توجه است.

تأثیر بر هزینه تولید فولاد

اصلاح نرخ ارز هزینه واردات برخی مواد اولیه، تجهیزات و قطعات را بشدت افزایش می دهد، اما در مقابل:

• تخصیص ارز شفاف‌تر می‌شود.
• نوسانات شدید و شوک‌های ناگهانی کاهش می‌یابد.
• امکان برنامه‌ریزی میان‌مدت برای تولیدکنندگان فولاد فراهم می‌شود.

تأثیر بر بازار داخلی مقاطع فولادی

با مهار انتظارات تورمی ناشی از خوراک و معیشت، فشار روانی بر بازار فولاد تا حدی کاهش می‌یابد. در نتیجه:

• نوسانات هیجانی قیمت میلگرد، تیرآهن و ورق کاهش می‌یابد.
• تقاضای مصرفی واقعی از تقاضای سفته‌بازانه تفکیک می‌شود.

تأثیر بر صادرات فولاد و مواد اولیه

شفاف‌تر شدن نرخ ارز و حذف رانت‌ها، سود صادراتی را واقعی‌تر می‌کند. اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت حاشیه سود اسمی کاهش یابد، اما در میان‌مدت:

• رقابت‌پذیری پایدارتر می‌شود.
• ریسک سیاستی صادرات کاهش می‌یابد.
• امکان انعقاد قراردادهای بلندمدت صادراتی افزایش پیدا می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

طرح جدید کالابرگ الکترونیکی را می‌توان یکی از جدی‌ترین اصلاحات ساختاری در نظام یارانه‌ای ایران دانست. این طرح با انتقال یارانه از ابتدای زنجیره به مصرف‌کننده نهایی، هم‌زمان حفظ قدرت خرید مردم و حذف رانت‌های ارزی دنبال می کند. که منجر به افزایش شفافیت بازار و ثبات اقتصادی در بخش مردمی می شود.

موفقیت نهایی این سیاست به تداوم تأمین کالا، نظارت مؤثر، مدیریت هوشمند بازار ارز و سیاست‌های تولیدی وابسته است. در صورت اجرای دقیق و منسجم، طرح کالابرگ الکترونیکی به بهبود معیشت خانوارها کمک بزرگی می کند. که زمینه‌ساز ثبات بیشتر در بازارهای کلیدی اقتصاد ایران، از جمله صنعت فولاد است.

قیمت میلگرد ساختمانی A3 امروز