فرآیند تک‌نرخی شدن ارز

حذف نرخ های ترجیحی و یکسان سازی نرخ ارز

موضوع تک‌نرخی شدن ارز در اقتصاد ایران، همواره یکی از بحث‌برانگیزترین و در عین حال ضروری‌ترین اصلاحات ساختاری بوده است. طی دهه‌های اخیر، سیاست‌گذاران ایرانی در مواجهه با تحریم‌ها، کسری بودجه، تورم مزمن و محدودیت‌های ارزی، به سمت نظام چندنرخی ارز حرکت کرده‌اند؛ نظامی که در ظاهر با هدف حمایت از معیشت مردم و کنترل قیمت‌ها طراحی شده، اما در عمل به بستری برای رانت، فساد، ناکارآمدی تولید و اختلال در بازارها تبدیل شده است.

در روزهای اخیر، گمانه‌زنی‌ها درباره حرکت دولت به سمت حذف نرخ‌های ترجیحی و یکسان‌سازی نرخ ارز بار دیگر به کانون توجه رسانه‌ها و فعالان اقتصادی تبدیل شده است. اگرچه این اخبار هنوز به‌صورت رسمی تأیید نشده‌اند، اما شواهد و اظهارات نهادهایی سازمان برنامه و بودجه نشان می‌دهد. که ادامه وضعیت فعلی نه تنها منفعتی نداشته، بلک هزینه‌های سنگینی را به اقتصاد کشور تحمیل می کند.

این گزارش، فرآیند تک‌نرخی شدن ارز، سازوکار قیمت‌گذاری در سامانه‌های دولتی و بازار آزاد و دلایل شکست نظام چندنرخی بطور کامل تحلیل می گردد. و در انتها تأثیر تک‌نرخی شدن ارز بر بازار فولاد ایران ارزیابی می گردد.

نظام چندنرخی ارز؛ میراثی پرهزینه برای اقتصاد ایران

نظام چندنرخی ارز در ایران، ریشه شرایط جنگ و محدودیت‌های ارزی دهه 60 دارد. در آن دوره، تفکیک نرخ ارز برای کالاهای اساسی و سایر مصارف، اقدامی اضطراری و موقت تلقی می‌شد. اما این سیاست، به‌جای آنکه به‌مرور اصلاح شود، به یکی از ویژگی‌های مزمن اقتصاد ایران تبدیل شد.

در حال حاضر، بازار ارزهای پایه ایران با چند نرخ رسمی و غیررسمی عرضه می گردد.

• ارز ترجیحی برای کالاهای اساسی
• نرخ ارز مرکز مبادله (تالار اول و دوم)
• نرخ ارز بازار آزاد

وجود این تنوع نرخی منجر به پیچیدگی تصمیم‌گیری اقتصادی شده، و در نهایت مکانیسم قیمت‌گذاری شفاف را دستخوش چالش های بزرگی ساخته است.

نحوه قیمت‌گذاری ارز در سامانه‌های دولتی

ارز ترجیحی

ارز ترجیحی با هدف حمایت از مصرف‌کنندگان و کنترل قیمت کالاهای اساسی مانند گندم، دارو و نهاده‌های دامی تخصیص داده می‌شود. با این حال، تجربه سال‌های اخیر نشان داده است. که این یارانه ارزی به‌ندرت به مصرف‌کننده نهایی می‌رسد و بخش قابل توجهی از آن در زنجیره توزیع، به رانت تبدیل می‌شود.

گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد. که با وجود تخصیص میلیاردها دلار ارز ترجیحی، قیمت کالاهای اساسی همچنان افزایش یافته و تورم مواد غذایی مهار نشده است.

[brs_gc_chart symbol=’USD’]

مرکز مبادله ارز و طلا (تالار اول و دوم)

مرکز مبادله ارز، به‌عنوان بستر رسمی معاملات ارزی میان صادرکنندگان و واردکنندگان است. این نهاد با هدف مدیریت عرضه و تقاضا ایجاد شد. عمده خدمات این بخش قیمت گذاری به شرح زیر است.

• تالار اول معمولاً نرخ پایین‌تری دارد. و به برخی مصارف خاص اختصاص می‌یابد.
• تالار دوم نرخ نزدیک‌تری به بازار آزاد دارد. که دامنه معاملات گسترده‌تری را پوشش می‌دهد.

بر اساس اخبار منتشرشده، احتمال حذف تالار اول و انتقال کلیه معاملات به تالار دوم، نشانه‌ای جدی از حرکت به سمت تک‌نرخی شدن ارز است.

بازار آزاد ارز؛ آیینه انتظارات تورمی

در مقابل نرخ‌های دولتی، بازار آزاد ارز قرار دارد. که قیمت‌ها در آن بر اساس انتظارات تورمی، ریسک‌های سیاسی، تحریم‌ها و وضعیت نقدینگی تعیین می‌شود. برخلاف تصور رایج، بازار آزاد صرفاً محل سفته‌بازی نیست؛ بلکه بازتاب‌دهنده واقعیت‌های اقتصاد کلان است.

تلاش برای سرکوب نرخ ارز در بازار آزاد، بدون اصلاح ساختارهای بنیادی اقتصاد اماکن پذیر نبوده، تمامی این تلاش ها در این بخش، همواره با شکست مواجه شده و در نهایت به جهش‌های ناگهانی قیمت ارز انجامیده است.

[brs_gc_chart symbol=’EUR’]

چرا سیاست تثبیت نرخ ارز شکست خورد؟

سازمان برنامه و بودجه در اسناد پشتیبان لایحه بودجه ۱۴۰۵، صراحتاً اعلام کرده است. که سیاست تثبیت نرخ ارز نتوانسته اثرات تورمی را مهار کند.  این گزارش بشرح زیر است.

• تثبیت مصنوعی نرخ ارز، پایداری لازم را ندارد
• شکاف میان نرخ رسمی و آزاد، انگیزه قاچاق، فرار سرمایه و رانت‌جویی را افزایش می‌دهد
• در پی این سیاست، صادرات تضعیف شده و واردات پوشش دهی می گردد.
• بازگشت ارز حاصل از صادرات با اختلال مواجه می‌شود.

آمارها نشان می‌دهد. که علی‌رغم تثبیت برخی نرخ‌های رسمی، نرخ تورم مصرف‌کننده از حدود ۳۲ درصد به نزدیک ۵۰ درصد افزایش یافته است؛ موضوعی که ناکارآمدی این سیاست را به‌روشنی نشان می‌دهد.

مغالطه‌های رایج درباره تک‌نرخی شدن ارز

یکی از مهم‌ترین موانع اصلاحات ارزی، مغالطه‌های اقتصادی است. که در دفاع از نظام چندنرخی مطرح می‌شود. مهم ترین استدلال های این بخش بشرح زیر است.

• افزایش نرخ ارز، علت اصلی تورم
  در حالی که طبق ادبیات اقتصادی، رشد نقدینگی و کسری بودجه دولت علت اصلی تورم محسوب می شود.
• جهش ارزی به دلیل نزدیک شدن نرخ رسمی به بازار آزاد
  شواهد ماه‌های اخیر نشان می‌دهد. که حتی با تثبیت نرخ‌های رسمی، بازار آزاد مسیر خود را طی کرده و جهش‌های جدیدی را تجربه کرده است.

تک‌نرخی شدن ارز؛ مفهوم و اهداف

تک‌نرخی شدن ارز به معنای حذف نرخ‌های دستوری و حرکت به سمت یک نرخ واحد و شفاف است. که بر اساس واقعیت‌های بازار تعیین می‌شود. اهداف اصلی این سیاست عبارت‌اند از:

• کاهش رانت و فساد
• افزایش شفافیت اقتصادی
• بهبود فضای کسب‌وکار
• تقویت صادرات و تولید
• کاهش نااطمینانی در بازارها

الزامات اجرای موفق تک‌نرخی شدن ارز

کارشناسان اقتصادی معتقدند که تک‌نرخی شدن ارز، بدون پیش‌نیازهای لازم، تبعات منفی دارد. مهم‌ترین الزامات عبارت‌اند از:

1. کنترل رشد نقدینگی
2. اصلاح ساختار بودجه و کاهش کسری
3. افزایش ذخایر ارزی از طریق صادرات غیرنفتی
4. حمایت هدفمند از اقشار آسیب‌پذیر
5. اجرای تدریجی و مدیریت‌شده سیاست ارزی

تأثیر تک‌نرخی شدن ارز بر بازار فولاد ایران

۱. شفافیت در قیمت‌گذاری فولاد

بازار فولاد ایران به‌شدت به نرخ ارز وابسته است. چندنرخی بودن ارز، همواره باعث شده که قیمت مواد اولیه، انرژی، تجهیزات و حتی صادرات فولاد با عدم شفافیت مواجه شود. تک‌نرخی شدن ارز مبنای مشخص و قابل پیش‌بینی برای قیمت‌گذاری محصولات فولادی است.

۲. کاهش رانت در زنجیره فولاد

در شرایط چندنرخی، برخی فعالان با دسترسی به ارز ارزان‌تر، از مزیت ناعادلانه برخوردار می‌شوند. این مسئله به اخلال در رقابت سالم در بازار فولاد منجر شده است. که تک‌نرخی شدن ارز، این رانت را تا حد زیادی حذف می‌کند.

۳. بهبود صادرات فولاد

یکی از مشکلات صادرکنندگان فولاد، الزام به بازگشت ارز با نرخ‌های دستوری بوده است. با تک‌نرخی شدن ارز، انگیزه صادرات افزایش یافته و بازگشت ارز تسهیل می‌شود؛ موضوعی که برای صنعت فولاد ایران اهمیت راهبردی دارد.

۴. اثر کوتاه‌مدت بر قیمت‌ها

در کوتاه‌مدت، تک‌نرخی شدن ارز باعث افزایش هزینه تولید و رشد قیمت فولاد می شود، اما در میان‌مدت و بلندمدت، با کاهش نااطمینانی و ثبات بازار، امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای تولیدکنندگان فراهم می کند..

اثرات منفی تک نرخی شدن ارز بر میران تورم در بازار و افزایش قیمت کالاهای اساسی

تک‌نرخی شدن ارز، در کنار مزایای ساختاری و بلندمدت، در کوتاه‌مدت پیامدهای تورمی و فشار قیمتی بر کالاهای اساسی به‌همراه دارد. در ادامه، اثرات منفی تک‌نرخی شدن ارز بر میزان تورم و قیمت کالاهای اساسی بطور دقیق بررسی می کنیم..

شوک قیمتی اولیه و افزایش تورم کوتاه‌مدت

مهم‌ترین اثر منفی تک‌نرخی شدن ارز، ایجاد شوک قیمتی اولیه در اقتصاد است. در نظام چندنرخی، بخشی از کالاهای اساسی با ارز ترجیحی یا نیمه‌یارانه‌ای تأمین می‌شوند. با حذف این نرخ‌ها مشکلات زیر ایجاد می شود.

• هزینه واردات کالاهای اساسی به‌طور ناگهانی افزایش می‌یابد
• قیمت تمام‌شده کالاها در زنجیره توزیع بالا می‌رود
• تورم مصرف‌کننده در کوتاه‌مدت افزایش پیدا می‌کند

این شوک معمولاً طی ۳ تا ۶ ماه نخست اجرای سیاست بروز می‌کند. که نرخ تورم را به‌صورت مقطعی چندین درصد افزایش می دهد.

افزایش مستقیم قیمت کالاهای اساسی وارداتی

کالاهایی وابسته به واردات بشرح زیر هستند

• گندم و نهاده‌های دامی
• روغن، برنج و شکر
• دارو و تجهیزات پزشکی
• خوراک دام و طیور

که با تک‌نرخی شدن ارز و حذف ارز ترجیحی دستخوش تغییرات زیر می شوند.

• قیمت واردات این کالاها با نرخ بالاتر محاسبه می‌شود
• یارانه پنهان ارزی حذف می‌شود
• قیمت مصرف‌کننده افزایش پیدا می‌کند

در نبود سیاست‌های جبرانی مؤثر (یارانه نقدی یا کالابرگ)، این افزایش قیمت مستقیماً به سفره خانوارها منتقل می‌شود.

انتقال تورم ارزی به کل اقتصاد (اثر سرریز)

افزایش نرخ ارز تک‌نرخی، فقط کالاهای وارداتی را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد، بلکه از طریق اثر سرریز تورمی به سایر بخش‌ها منتقل می‌شود. عمده ترین بخش های زیر دچار افزایش قیمت می شوند.

• حمل‌ونقل
• انرژی، بسته‌بندی و مواد اولیه
• تولید داخلی
• کالاهای غیر وارداتی

تشدید انتظارات تورمی و رفتارهای هیجانی بازار

تک‌نرخی شدن ارز، در اقتصادهای بی ثبات، باعث افزایش انتظارات تورمی شود. عمده رفتارها در پی این تغییرات بشرح زیر است.

• تولیدکنندگان قیمت‌ها را پیش‌دستانه افزایش می‌دهند.
• فروشندگان، کالاها را با حاشیه امنیت قیمتی عرضه می‌کنند.
• مصرف‌کنندگان به خرید زودهنگام روی می‌آورند.
• بازار با موج تقاضای هیجانی مواجه می‌شود.

این رفتارها، حتی بیش از واقعیت اقتصادی، تورم روانی ایجاد می‌کند.

فشار شدید بر دهک‌های کم‌درآمد

یکی از مهم‌ترین تبعات منفی تک‌نرخی شدن ارز، اثر نابرابر آن بر دهک‌های درآمدی است. که عمده تاثیرات بر این بخش بشرح زیر است.

• سهم کالاهای اساسی در سبد مصرفی دهک‌های پایین بیشتر است.
• افزایش قیمت غذا و دارو، قدرت خرید آن‌ها را به‌شدت کاهش می‌دهد.
• یارانه ارزی حذف می‌شود، اما جایگزین آن اغلب ناکافی است.

در نتیجه، بدون حمایت هدفمند، فقر و نابرابری تشدید می‌شود.

افزایش هزینه تولید و احتمال رکود تورمی

در کوتاه‌مدت، تک‌نرخی شدن ارز به رکود تورمی منجر می شود. عمده تاثیرات بر بخش تولید و مصرف بشرح زیر است.

• افزایش هزینه مواد اولیه و ماشین‌آلات
• کاهش قدرت خرید مصرف‌کننده
• افت تقاضای مؤثر
• کاهش تولید و افزایش قیمت هم‌زمان

این وضعیت، به‌ویژه برای صنایع وابسته به واردات (از جمله صنایع غذایی و فولاد) پرریسک است.

ضعف نظام نظارتی و احتمال گران‌فروشی

در صورت نبود نظارت مؤثر، معضلاتی بشرح زیر ایجاد می شود.

• برخی فعالان اقتصادی افزایش نرخ ارز را بهانه افزایش بیش از حد قیمت‌ها می‌کنند.
• حتی کالاهایی که موجودی آن‌ها با ارز ارزان تأمین شده، گران می‌شوند.
• فاصله هزینه و قیمت مصرف‌کننده بیشتر می‌شود.

در نهایت، این مسئله، تورم غیرواقعی و سودجویی را تشدید می‌کند.

فروش اعتباری آهن

جمع‌بندی

اگر چه فرآیند تک‌نرخی شدن ارز، تصمیمی پرهزینه و حساس است، اما در شرایط فعلی اقتصاد ایران، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر به شمار می‌رود. تجربه سال‌های اخیر نشان داده که نظام چندنرخی، کمک چندانی به کنترل تورم و حمایت از معیشت مردم نکرده است. بلکه در برخی بخش ها به منبعی برای رانت، فساد و ناکارآمدی تبدیل شده است.

اجرای صحیح و تدریجی تک‌نرخی شدن ارز نقطه عطفی در بهبود شفافیت و تقویت تولید، ساماندهی بازار فولاد ایران است. که تأخیردر آن، تنها هزینه‌های بیشتری را به اقتصاد و صنایع کشور تحمیل می کند.

قیمت میلگرد ساختمانی A3 امروز